EMDR bij trauma: wat gebeurt er tijdens een sessie?
Van oogbewegingen tot traumaverwerking: zo werkt EMDR-therapie
Je hebt iets meisgemaakt dat je maar niet loslaat. Een ongeluk, een overval, het verlies van een dierbare, een pijnlijke jeugdervaring. De beelden komen steeds terug, soms als nachtmerries, soms als plotselinge flitsen overdag. Misschien heb je al gehoord van EMDR, een therapievorm die in relatief korte tijd traumatische herinneringen kan verwerken. Maar hoe werkt het precies? En wat kun je verwachten tijdens een sessie?
EMDR staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing, ofwel desensitisatie en herverwerking door oogbewegingen. Het is een van de meest onderzochte en effectief bewezen therapieen voor het verwerken van trauma. In dit artikel leggen we stap voor stap uit hoe EMDR werkt, voor wie het geschikt is en wat de wetenschap erover zegt.
Wat is EMDR?
EMDR is een psychotherapeutische behandelmethode die specifiek is ontwikkeld voor het verwerken van traumatische ervaringen. Tijdens een EMDR-sessie wordt je gevraagd om een traumatische herinnering op te roepen terwijl je tegelijkertijd een afleidende stimulus volgt, meestal de vingers van de therapeut die heen en weer bewegen voor je ogen.
Dit klinkt misschien eenvoudig, maar het effect is opmerkelijk. Door de bilaterale stimulatie (afwisselend links en rechts) wordt het verwerkingssysteem van je hersenen gestimuleerd. De traumatische herinnering, die als het ware "vastgezet" zit in je brein en steeds opnieuw dezelfde heftige emoties oproept, wordt opnieuw verwerkt. Na succesvolle behandeling kun je nog steeds aan de gebeurtenis denken, maar roept de herinnering veel minder emotionele lading op.
EMDR onderscheidt zich van andere therapieen doordat je niet uitgebreid hoeft te praten over het trauma. Je hoeft niet in detail te beschrijven wat er is gebeurd. De therapeut vraagt je om de herinnering in gedachten te nemen, maar het verwerkingsproces vindt grotendeels intern plaats. Dit maakt EMDR voor veel mensen toegankelijker dan andere vormen van traumatherapie.
Meer weten over andere therapievormen? Lees ons artikel over cognitieve gedragstherapie (CGT) om de verschillen beter te begrijpen.
De ontdekking van EMDR
De ontdekking van EMDR leest bijna als een toevalstreffer. In 1987 liep de Amerikaanse psychologe Francine Shapiro door een park toen ze opmerkte dat haar verontrustende gedachten minder belastend werden wanneer ze haar ogen snel heen en weer bewoog. Geintrigeerd door deze observatie begon ze de werking van oogbewegingen bij het verwerken van onplezierige herinneringen te onderzoeken.
Shapiro ontwikkelde een gestructureerd behandelprotocol en publiceerde in 1989 haar eerste wetenschappelijke studie. De resultaten waren veelbelovend: veteranen met posttraumatische stressstoornis (PTSS) lieten significante verbetering zien na slechts enkele sessies. Aanvankelijk werd de methode met scepsis ontvangen in de wetenschappelijke wereld, maar tientallen onderzoeken sindsdien hebben de effectiviteit overtuigend aangetoond.
Inmiddels wordt EMDR wereldwijd erkend als een eerstekeuzebehandeling voor PTSS door onder meer de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de American Psychological Association en het Nederlandse GGZ-richtlijneninstituut. Francine Shapiro heeft tot haar overlijden in 2019 bijgedragen aan de verdere ontwikkeling en verspreiding van de methode.
Hoe werkt EMDR?
Het exacte werkingsmechanisme van EMDR is nog niet volledig opgehelderd, maar er zijn verschillende wetenschappelijke theorieen die verklaren waarom het werkt.
Het Adaptive Information Processing-model
Volgens het model van Shapiro beschikken onze hersenen over een natuurlijk informatieverwerkingssysteem dat ervaringen verwerkt en integreert in ons geheugennetwerk. Bij een overweldigende ervaring kan dit systeem overbelast raken. De traumatische herinnering wordt dan opgeslagen in een "onverwerkte" vorm, compleet met de oorspronkelijke emoties, lichamelijke sensaties en overtuigingen. Hierdoor kan een geluid, geur of beeld de herinnering activeren alsof het opnieuw gebeurt.
EMDR herstart als het ware dit vastgelopen verwerkingssysteem. Door de bilaterale stimulatie wordt de herinnering opnieuw geactiveerd en tegelijkertijd verwerkt, waarna deze op een gezonde manier wordt opgeslagen in het langetermijngeheugen.
Bilaterale stimulatie
De kern van EMDR is bilaterale stimulatie: het afwisselend prikkelen van de linker- en rechterhersenhelft. Dit kan op verschillende manieren:
- Oogbewegingen: de therapeut beweegt de vingers heen en weer terwijl je deze met je ogen volgt. Dit is de meest gebruikte vorm.
- Tikjes (tapping): de therapeut tikt afwisselend op je handen of knieen.
- Geluid: via een koptelefoon hoor je afwisselend links en rechts een toon of klikgeluid.
- Buzzers: kleine trilmotortjes die je in je handen houdt en die afwisselend links en rechts trillen.
Onderzoek suggereert dat bilaterale stimulatie het werkgeheugen belast, waardoor de traumatische herinnering minder levendig en emotioneel wordt. Het is vergelijkbaar met wat er tijdens de REM-slaap (droomslaap) gebeurt, wanneer je hersenen ervaringen van de dag verwerken terwijl je ogen snel heen en weer bewegen.
Een EMDR-sessie stap voor stap
Een volledige EMDR-behandeling bestaat uit acht fasen. De daadwerkelijke traumaverwerking (fase 3 tot en met 6) vindt pas plaats nadat er een stevig fundament is gelegd.
Fase 1: Anamnese en behandelplanning
In de eerste fase bespreekt de therapeut je klachten, je geschiedenis en welke herinneringen bewerkt moeten worden. Samen stel je behandeldoelen op. De therapeut beoordeelt ook of EMDR de juiste behandeling voor jou is.
Fase 2: Voorbereiding en stabilisatie
De therapeut legt uit hoe EMDR werkt en leert je ontspannings- en stabilisatietechnieken. Je leert een "veilige plek" te visualiseren waar je naartoe kunt gaan als de sessie te heftig wordt. Deze fase is cruciaal: je moet je veilig genoeg voelen om het trauma te benaderen.
Fase 3: Assessment
De therapeut vraagt je om de traumatische herinnering op te roepen en het meest belastende beeld te identificeren. Je formuleert een negatieve cognitie (bijvoorbeeld "Ik ben machteloos") en een gewenste positieve cognitie (bijvoorbeeld "Ik heb controle"). Je scoort de emotionele belasting op een schaal van 0 tot 10 (SUD-schaal) en hoe waar de positieve cognitie aanvoelt op een schaal van 1 tot 7 (VoC-schaal).
Fase 4: Desensitisatie
Nu begint de daadwerkelijke EMDR. Je houdt de traumatische herinnering in gedachten terwijl je de bilaterale stimulatie volgt. Na een set van 20 tot 30 oogbewegingen stopt de therapeut en vraagt wat er opkomt: nieuwe beelden, gedachten, gevoelens of lichamelijke sensaties. Dit proces wordt herhaald totdat de emotionele belasting is gedaald naar 0 of 1.
Fase 5: Installatie
De positieve cognitie wordt versterkt en "geinstalleerd". De therapeut koppelt de positieve overtuiging aan de oorspronkelijke herinnering door opnieuw bilaterale stimulatie toe te passen. Het doel is dat je de positieve cognitie volledig gelooft (VoC-score van 7).
Fase 6: Body scan
Je wordt gevraagd om je hele lichaam te scannen op restspanning of ongemak terwijl je aan de oorspronkelijke herinnering denkt. Als er nog spanning is, wordt deze met aanvullende sets bilaterale stimulatie verwerkt. Een volledig verwerkte herinnering geeft geen lichamelijke reactie meer.
Fase 7: Afsluiting
De therapeut sluit de sessie zorgvuldig af en brengt je terug naar een rustige toestand, eventueel met de "veilige plek"-oefening. Je bespreekt wat je kunt verwachten tussen de sessies door.
Fase 8: Herevaluatie
Bij de volgende sessie evalueert de therapeut hoe het verwerkingsproces is verlopen. Is de herinnering nog steeds geneutraliseerd? Zijn er nieuwe herinneringen of klachten naar boven gekomen? Op basis hiervan wordt de behandeling voortgezet of afgerond.
Welke klachten behandelt EMDR?
EMDR is oorspronkelijk ontwikkeld voor het behandelen van posttraumatische stressstoornis (PTSS), maar inmiddels wordt het succesvol ingezet bij een breed scala aan klachten:
Eerstekeuzebehandeling
- Posttraumatische stressstoornis (PTSS): herbelevingen, nachtmerries, vermijding en hyperwaakzaamheid na een traumatische ervaring
- Acute stressstoornis: klachten direct na een schokkende gebeurtenis
Bewezen effectief
- Angststoornissen: paniekstoornis, sociale angst, specifieke fobieen
- Rouw: gecompliceerde rouwverwerking na het verlies van een dierbare
- Depressie: vooral wanneer er een traumatische oorsprong is
- Fobieen: intense angst voor specifieke situaties of objecten
Veelbelovende resultaten
- Chronische pijn: pijnklachten met een emotionele component
- Verslavingen: als aanvulling op reguliere verslavingszorg
- Prestatieangst: examenvrees, podiumangst, faalangst
- Negatief zelfbeeld: diepgewortelde overtuigingen over jezelf
Wil je weten welke behandelaar het beste bij jouw klachten past? Lees ons artikel over wat een psycholoog doet en hoe je de juiste keuze maakt.
Wetenschappelijk bewijs
EMDR behoort tot de best onderzochte psychotherapeutische methoden ter wereld. Het wetenschappelijk bewijs is overtuigend:
- Meer dan 30 gerandomiseerde gecontroleerde studies (RCT's) tonen de effectiviteit aan bij PTSS
- De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beveelt EMDR aan als eerstekeuzebehandeling voor PTSS bij volwassenen en kinderen
- De Nederlandse multidisciplinaire richtlijn angststoornissen noemt EMDR als bewezen effectieve behandeling
- Meta-analyses tonen aan dat EMDR vergelijkbare resultaten behaalt als traumagerichte cognitieve gedragstherapie, maar vaak in minder sessies
- Hersenscans laten zien dat na succesvolle EMDR-behandeling de activiteit in de amygdala (angstcentrum) normaliseert
Er zijn ook kritische geluiden. Sommige onderzoekers vragen zich af of de oogbewegingen an sich essentieel zijn, of dat het verwerkingseffect voortkomt uit de exposure (het opnieuw confronteren met de herinnering) in combinatie met een veilige therapeutische relatie. Desondanks is het totaaleffect van EMDR als behandelmethode onbetwist.
Behandelduur en bijwerkingen
Hoe lang duurt een EMDR-behandeling?
Een enkele EMDR-sessie duurt doorgaans 60 tot 90 minuten. Het totale aantal sessies hangt af van de complexiteit van het trauma:
- Enkelvoudig trauma (een eenmalige gebeurtenis bij een verder stabiel persoon): vaak 3 tot 6 sessies
- Meervoudig trauma (meerdere traumatische ervaringen): 8 tot 15 sessies
- Complex trauma (langdurig misbruik, verwaarlozing in de jeugd): 15 sessies of meer, soms in combinatie met andere therapievormen
Mogelijke bijwerkingen
EMDR is een veilige behandeling, maar er kunnen tijdelijke bijwerkingen optreden:
- Vermoeidheid: veel mensen voelen zich na een sessie moe, alsof ze een intensieve training hebben gehad
- Levendige dromen: het verwerkingsproces gaat soms door tijdens de slaap, wat kan leiden tot levendige of onrustige dromen
- Emotionele gevoeligheid: in de dagen na een sessie kun je emotioneler reageren dan gewoonlijk
- Nieuwe herinneringen: soms komen tijdens of na een sessie andere, vergeten herinneringen naar boven
- Lichte hoofdpijn: door de intense concentratie kunnen sommige mensen hoofdpijn ervaren
Deze bijwerkingen zijn doorgaans van korte duur en worden gezien als onderdeel van het verwerkingsproces. Mochten de klachten aanhouden, bespreek dit dan met je therapeut.
Veelgestelde vragen
Hoeveel EMDR-sessies heb je nodig?
Het aantal sessies verschilt per persoon en klacht. Bij een enkelvoudig trauma zijn vaak drie tot zes sessies voldoende. Bij complexe trauma's of meervoudige traumatische ervaringen kan de behandeling langer duren, soms tien tot vijftien sessies of meer. Je therapeut bespreekt na de eerste sessies een behandelplan op maat.
Is EMDR pijnlijk of eng?
EMDR is niet pijnlijk, maar het kan wel confronterend zijn. Tijdens de sessie haal je traumatische herinneringen op, wat tijdelijk intense emoties kan oproepen. Je therapeut begeleidt je hier zorgvuldig doorheen en zorgt ervoor dat je je veilig voelt. De meeste mensen ervaren na de sessie juist een gevoel van opluchting.
Wordt EMDR vergoed door de zorgverzekering?
Ja, EMDR wordt vergoed vanuit het basispakket van de zorgverzekering als je een verwijzing hebt van je huisarts en de behandeling wordt uitgevoerd door een BIG-geregistreerde psycholoog of psychotherapeut. Je eigen risico is wel van toepassing. Bij een ongecontracteerde behandelaar kan de vergoeding lager zijn.
Kan EMDR ook online plaatsvinden?
Ja, EMDR kan ook via beeldbellen worden uitgevoerd. De therapeut gebruikt dan digitale hulpmiddelen voor de bilaterale stimulatie, zoals een bewegend bolletje op het scherm. Onderzoek laat zien dat online EMDR vergelijkbare resultaten kan opleveren als face-to-face sessies, hoewel sommige therapeuten de voorkeur geven aan fysieke sessies.
Wat is het verschil tussen EMDR en cognitieve gedragstherapie?
EMDR richt zich specifiek op het verwerken van traumatische herinneringen door bilaterale stimulatie, waardoor de emotionele lading van een herinnering afneemt. Cognitieve gedragstherapie (CGT) werkt breder en richt zich op het veranderen van onhelpende gedachten en gedragspatronen. Beide therapieen zijn evidence-based en kunnen soms gecombineerd worden.
Conclusie
EMDR is een krachtige, wetenschappelijk onderbouwde therapievorm die miljoenen mensen wereldwijd heeft geholpen bij het verwerken van trauma. Wat begon als een toevallige ontdekking van Francine Shapiro in 1987 is uitgegroeid tot een van de meest erkende behandelingen voor PTSS en andere trauma-gerelateerde klachten.
Het bijzondere aan EMDR is de snelheid waarmee resultaten worden bereikt. Waar andere therapievormen soms maanden tot jaren duren, kan EMDR bij een enkelvoudig trauma in enkele sessies een doorbraak bewerkstelligen. De acht fasen van het protocol zorgen voor een gestructureerde en veilige benadering, waarbij je als client altijd de regie behoudt.
Herken je jezelf in de beschreven klachten en overweeg je EMDR? De eerste stap is een gesprek met je huisarts voor een verwijzing. Vervolgens kun je een BIG-geregistreerde psycholoog of psychotherapeut zoeken die gespecialiseerd is in EMDR. Vind een psycholoog bij jou in de buurt en zet vandaag nog de eerste stap naar traumaverwerking.
