Therapievormen uitgelegd: welke therapie past bij jou?

Als je besluit om naar een psycholoog te gaan, kom je al snel verschillende therapievormen tegen: CGT, EMDR, ACT, schematherapie... Het kan overweldigend zijn. Welke therapie is geschikt voor jouw klachten? En wat kun je verwachten van de verschillende behandelmethoden?

In dit artikel leggen we de meest voorkomende therapievormen helder uit. We bespreken hoe ze werken, voor wie ze geschikt zijn, en wat de wetenschap zegt over hun effectiviteit. Zo kun je een weloverwogen keuze maken.

Op zoek naar een psycholoog die een specifieke therapievorm aanbiedt? Vind een psycholoog bij jou in de buurt.

Cognitieve gedragstherapie (CGT)

Cognitieve gedragstherapie, ook wel CGT genoemd, is een van de meest toegepaste en onderzochte therapievormen ter wereld. Het is de "gouden standaard" voor veel psychische klachten.

Hoe werkt CGT?

CGT gaat uit van het idee dat gedachten, gevoelens en gedrag met elkaar samenhangen. Negatieve of onrealistische gedachten leiden tot negatieve gevoelens, die weer leiden tot problematisch gedrag. Door je gedachten te veranderen, veranderen ook je gevoelens en gedrag.

In CGT leer je:

• Gedachten herkennen: Welke automatische gedachten heb je in bepaalde situaties?
• Gedachten onderzoeken: Kloppen deze gedachten wel? Zijn er andere manieren om naar de situatie te kijken?
• Gedachten veranderen: Meer realistische en helpende gedachten ontwikkelen
• Gedrag aanpassen: Nieuw gedrag uitproberen dat past bij de nieuwe gedachten

Praktische aanpak

CGT is een praktische, actieve therapievorm. Je krijgt vaak huiswerkopdrachten:

• Gedachtendagboek bijhouden
• Gedragsexperimenten uitvoeren
• Oefenen met nieuwe vaardigheden
• Blootstelling aan angstige situaties (bij angstklachten)

Waarvoor is CGT geschikt?

• Depressie: Zeer effectief, vooral bij lichte tot matige depressie
• Angststoornissen: Eerste keuze behandeling voor paniekstoornis, sociale angst, fobieen
• OCD: In combinatie met exposure en responspreventie
• PTSS: Effectief, vaak in combinatie met EMDR
• Slaapproblemen: CGT-i is zeer effectief voor insomnia
• Stress en burn-out: Helpt bij het veranderen van stressveroorzakende denkpatronen

Duur van de behandeling

CGT is meestal kortdurend: 8 tot 20 sessies, afhankelijk van de klachten. Dit maakt het een efficiente behandelvorm.

Wetenschappelijke onderbouwing

CGT is uitgebreid onderzocht en bewezen effectief. Het wordt aanbevolen in nationale en internationale richtlijnen voor de meeste psychische stoornissen.

EMDR: Eye Movement Desensitization and Reprocessing

EMDR is een therapievorm die specifiek is ontwikkeld voor de behandeling van trauma en PTSS. Het staat bekend om zijn snelle resultaten bij traumaverwerking.

Hoe werkt EMDR?

Bij EMDR denk je aan de traumatische herinnering terwijl je ogen een bewegende stimulus volgen (bijvoorbeeld de vinger van de therapeut). Dit helpt het brein om de herinnering te "herverwerken" en de emotionele lading te verminderen.

Het proces verloopt in fasen:

1. Voorgeschiedenis: De therapeut brengt je trauma's en klachten in kaart
2. Voorbereiding: Je leert ontspanningstechnieken voor als het te intens wordt
3. Assessment: Je identificeert de kernherinnering en bijbehorende gedachten/gevoelens
4. Desensitisatie: De eigenlijke EMDR-sessies met oogbewegingen
5. Installatie: Een positieve overtuiging wordt versterkt
6. Bodyscan: Lichamelijke spanning wordt weggenomen
7. Afsluiting: De sessie wordt veilig afgesloten
8. Herbeoordeling: Bij de volgende sessie wordt de voortgang geevalueerd

Waarvoor is EMDR geschikt?

• PTSS: Eerste keuze behandeling, zeer effectief
• Enkelvoudig trauma: Zoals een ongeluk, overval, of eenmalige gebeurtenis
• Complex trauma: Bij langdurig trauma in de jeugd (wel langere behandeling)
• Fobieen: Kan effectief zijn bij specifieke fobieen
• Rouw: Bij gecompliceerde rouw na verlies
• Angst en paniek: Als er een traumatische oorsprong is

Duur van de behandeling

Voor enkelvoudig trauma kan EMDR verrassend snel werken: soms zijn 3-6 sessies voldoende. Bij complex trauma is een langere behandeling nodig, vaak in combinatie met andere therapievormen.

Wetenschappelijke onderbouwing

EMDR is uitgebreid onderzocht en erkend als effectieve behandeling voor PTSS door de WHO en nationale richtlijnen. Het werkt even goed als traumagerichte CGT.

Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

ACT (uitgesproken als het Engelse woord "act") is een nieuwere therapievorm die je leert om te gaan met moeilijke gedachten en gevoelens, in plaats van ze te bestrijden.

Hoe werkt ACT?

ACT gaat ervan uit dat lijden hoort bij het leven. Proberen om negatieve gedachten en gevoelens te vermijden of te onderdrukken maakt ze vaak juist sterker. ACT leert je om:

• Accepteren: Moeilijke gevoelens toelaten zonder ertegen te vechten
• Defusie: Afstand nemen van je gedachten - ze zijn gedachten, niet de werkelijkheid
• Aanwezig zijn: In het hier en nu leven, niet in zorgen over verleden of toekomst
• Zelf als context: Jezelf zien als meer dan je gedachten en gevoelens
• Waarden: Ontdekken wat echt belangrijk voor je is
• Toegewijde actie: Handelen in lijn met je waarden, ook als het oncomfortabel is

Praktische aanpak

ACT gebruikt veel ervaringsgerichte oefeningen en metaforen. Je leert mindfulness-technieken en doet oefeningen om afstand te nemen van je gedachten. Er is veel aandacht voor wat je echt belangrijk vindt in het leven.

Waarvoor is ACT geschikt?

• Chronische pijn: Zeer effectief voor het omgaan met pijn
• Angst: Vooral als vermijding een groot probleem is
• Depressie: Effectief, vooral bij terugkerende depressie
• Stress en burn-out: Helpt bij het accepteren van moeilijkheden en het vinden van richting
• OCD: Als aanvulling op of alternatief voor CGT
• Chronische ziektes: Omgaan met beperkingen en veranderingen

Duur van de behandeling

ACT kan zowel kortdurend (8-12 sessies) als langdurend worden toegepast, afhankelijk van de klachten.

Wetenschappelijke onderbouwing

ACT heeft een sterke wetenschappelijke basis en is bewezen effectief voor diverse klachten. Het wordt steeds vaker toegepast in de GGZ.

Schematherapie

Schematherapie is ontwikkeld voor mensen met langdurige problemen die niet goed reageren op kortdurende therapie. Het is vooral effectief bij persoonlijkheidsproblematiek.

Hoe werkt schematherapie?

Schematherapie gaat ervan uit dat we in onze jeugd "schema's" ontwikkelen - diepe overtuigingen over onszelf en de wereld. Als er in de jeugd niet aan basisbehoeften is voldaan, kunnen er negatieve schema's ontstaan zoals:

• "Ik ben niet goed genoeg" (tekortschieten)
• "Ik zal altijd alleen zijn" (verlating)
• "Ik kan niemand vertrouwen" (wantrouwen)
• "Mijn behoeften doen er niet toe" (emotionele verwaarlozing)

Deze schema's leiden tot terugkerende problemen in relaties, werk, en zelfbeeld. In schematherapie:

• Identificeer je je schema's en hun oorsprong
• Begrijp je hoe ze je huidige gedrag beinvloeden
• Leer je gezondere manieren om met situaties om te gaan
• Krijg je een herstellende ervaring in de therapierelatie

Waarvoor is schematherapie geschikt?

• Persoonlijkheidsstoornissen: Zeer effectief, vooral bij borderline
• Chronische depressie: Als kortdurende therapie onvoldoende heeft geholpen
• Terugkerende relatiepatronen: Steeds dezelfde problemen in relaties
• Langdurige zelfbeeldproblemen: Diepgeworteld negatief zelfbeeld
• Eetstoornissen: Bij onderliggende persoonlijkheidsproblematiek

Duur van de behandeling

Schematherapie is langduriger dan CGT: meestal 1-3 jaar, met wekelijkse sessies. Dit is nodig omdat diepgewortelde patronen tijd kosten om te veranderen.

Wetenschappelijke onderbouwing

Schematherapie is wetenschappelijk onderbouwd, met sterke resultaten bij persoonlijkheidsstoornissen waar andere therapieen minder effectief zijn.

Mindfulness-based therapie (MBCT/MBSR)

Mindfulness-based therapieen combineren meditatie met psychologische principes. De bekendste zijn MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy) en MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction).

Hoe werkt mindfulness-therapie?

Mindfulness leert je om aandacht te hebben voor het huidige moment, zonder oordeel. In plaats van meegesleept te worden door je gedachten, leer je ze te observeren.

Kernelementen:

• Meditatie: Dagelijkse oefeningen in aandacht en bewustzijn
• Bodyscan: Systematisch aandacht geven aan je lichaam
• Ademhalingsoefeningen: Je adem als anker voor aandacht
• Mindful bewegen: Yoga of andere beweging met aandacht
• Decentrering: Gedachten zien als gedachten, niet als feiten

MBCT vs MBSR

• MBSR: Oorspronkelijk ontwikkeld voor stressreductie en chronische pijn. Breed toepasbaar.
• MBCT: Specifiek ontwikkeld voor depressiepreventie. Combineert mindfulness met elementen uit CGT.

Waarvoor is mindfulness-therapie geschikt?

• Terugvalpreventie depressie: MBCT halveert het terugvalrisico
• Stress: Zeer effectief voor stressreductie
• Chronische pijn: Helpt bij het omgaan met pijn
• Angst: Effectief bij piekeren en gegeneraliseerde angst
• Burn-out: Als onderdeel van herstel

Duur van de behandeling

MBCT en MBSR zijn meestal 8-wekse groepstrainingen met wekelijkse bijeenkomsten van 2-2,5 uur plus dagelijks huiswerk (45 minuten oefenen).

Wetenschappelijke onderbouwing

Sterk bewijs voor effectiviteit, vooral voor depressiepreventie en stressreductie. MBCT is opgenomen in nationale richtlijnen.

Psychodynamische therapie

Psychodynamische therapie is geworteld in de psychoanalyse en richt zich op onbewuste processen en vroege ervaringen.

Hoe werkt psychodynamische therapie?

Deze therapievorm gaat ervan uit dat huidige problemen vaak wortels hebben in het verleden, vooral in vroege relaties met ouders. Onbewuste conflicten en verdrongen gevoelens kunnen zich uiten in symptomen.

In de therapie:

• Verken je je verleden en vroege ervaringen
• Worden onbewuste patronen bewust gemaakt
• Analyseer je de therapeutische relatie als spiegel voor andere relaties
• Krijg je inzicht in hoe je verleden je heden beinvloedt

Waarvoor is psychodynamische therapie geschikt?

• Terugkerende problemen: Als je steeds in dezelfde valkuilen trapt
• Relatieproblematiek: Patronen in hoe je je tot anderen verhoudt
• Persoonlijkheidsproblematiek: Diepgaand werken aan jezelf
• Identiteitsvragen: Wie ben ik en wat wil ik?
• Onverklaarbare klachten: Wanneer de oorsprong onduidelijk is

Duur van de behandeling

Psychodynamische therapie is meestal langdurend: een tot meerdere jaren. Er bestaat ook kortdurende psychodynamische therapie (16-24 sessies) voor specifiekere klachten.

Wetenschappelijke onderbouwing

Er is groeiend bewijs voor de effectiviteit, vooral op lange termijn. De effecten lijken na afloop van de therapie door te werken.

Systeemtherapie en relatietherapie

Systeemtherapie bekijkt problemen niet alleen als individueel, maar in de context van relaties en systemen (gezin, koppel, familie).

Hoe werkt systeemtherapie?

De therapeut werkt met het hele systeem (gezin, koppel) of met het individu vanuit systeemperspectief. Kernidee: problemen ontstaan en blijven bestaan in interactie met anderen.

In de therapie:

• Wordt communicatie tussen gezins- of relatieleden verbeterd
• Worden patronen in de relatie zichtbaar gemaakt
• Leren alle betrokkenen hun aandeel in het probleem zien
• Worden nieuwe manieren van omgaan met elkaar geoefend

Waarvoor is systeemtherapie geschikt?

• Relatieproblemen: Communicatie, conflicten, intimiteit
• Gezinsproblemen: Opvoedingsproblemen, conflicten
• Problemen bij kinderen/jongeren: In de context van het gezin
• Eetstoornissen bij jongeren: Gezinsbehandeling is eerste keuze
• Verslaving: De rol van het systeem in herstel

Duur van de behandeling

Varieert sterk: van enkele sessies tot langduriger, afhankelijk van de problematiek.

Let op: vergoeding

Relatietherapie wordt meestal niet vergoed door de basisverzekering, tenzij er sprake is van een individuele DSM-diagnose. Lees meer over vergoeding van psychologische zorg.

Vergelijking: welke therapie voor welke klacht?

Hier volgt een overzicht van aanbevolen therapieen per klacht, gebaseerd op wetenschappelijke richtlijnen:

Depressie

• Eerste keuze: CGT of interpersoonlijke therapie
• Terugvalpreventie: MBCT
• Chronisch: Schematherapie of psychodynamisch

Angststoornissen

• Paniekstoornis: CGT met exposure
• Sociale angst: CGT
• Gegeneraliseerde angst: CGT, ook ACT of mindfulness
• Fobieen: CGT met exposure, soms EMDR

Trauma en PTSS

• Eerste keuze: EMDR of traumagerichte CGT
• Complex trauma: Fasegerichte behandeling, vaak schematherapie

Stress en burn-out

• CGT: Voor denkpatronen en gedrag
• ACT: Voor acceptatie en waarden
• Mindfulness: Voor stressreductie

Lees ook: Stressklachten: wanneer professionele hulp helpt

Persoonlijkheidsstoornissen

• Borderline: Schematherapie of dialectische gedragstherapie (DGT)
• Overige: Schematherapie of psychodynamisch

OCD

• Eerste keuze: CGT met exposure en responspreventie
• Alternatief: ACT

Hoe kies je de juiste therapie?

Het kiezen van de juiste therapie kan overweldigend zijn. Hier zijn praktische stappen:

Stap 1: Laat je informeren

Een goede psycholoog legt uit welke therapievormen geschikt zijn voor jouw klachten en waarom. Vraag ernaar tijdens het intakegesprek.

Stap 2: Volg de richtlijnen

Voor de meeste klachten zijn er wetenschappelijke richtlijnen die aangeven welke therapie eerste keuze is. Een goede psycholoog volgt deze.

Stap 3: Kijk naar je voorkeuren

Sommige mensen passen beter bij een praktische aanpak (CGT), anderen bij een meer exploratieve (psychodynamisch). Bespreek je voorkeuren met je psycholoog.

Stap 4: Geef het tijd

Een therapie heeft tijd nodig om te werken. Geef het minimaal 5-8 sessies voordat je conclusies trekt. Als het dan nog niet werkt, bespreek alternatieven.

Stap 5: De therapeutische relatie telt

Onderzoek laat zien dat de relatie met je therapeut belangrijker is dan de specifieke therapievorm. Voel je je gehoord en begrepen? Dat is cruciaal.

Online therapie

Steeds meer therapieen worden ook online aangeboden. Dit kan via videobellen of via online programma's (e-health).

Voordelen

• Flexibeler: geen reistijd
• Vaak kortere wachttijden
• Vertrouwde omgeving

Nadelen

• Minder non-verbale communicatie
• Niet geschikt voor ernstige problematiek
• Vereist stabiele internetverbinding en privacy

Effectiviteit

Voor veel klachten is online therapie even effectief als face-to-face, vooral CGT-gebaseerde programma's.

Conclusie

Er zijn veel effectieve therapievormen, elk met eigen sterktes:

• CGT: Praktisch, kortdurend, eerste keuze voor veel klachten
• EMDR: Zeer effectief voor trauma
• ACT: Focus op acceptatie en waarden
• Schematherapie: Voor diepgewortelde patronen en persoonlijkheidsproblematiek
• Mindfulness: Voor stress en depressiepreventie
• Psychodynamisch: Voor diepgaand inzicht
• Systeemtherapie: Voor relatie- en gezinsproblemen

Het belangrijkste is dat je start met behandeling. Een goede psycholoog helpt je de juiste therapievorm te vinden.