ADHD bij volwassenen: herkennen en behandelen

Lang werd gedacht dat ADHD alleen bij kinderen voorkomt en dat je er "overheen groeit". We weten nu dat dit niet klopt. Naar schatting heeft 3-5% van de volwassenen ADHD, maar veel van hen zijn nooit gediagnosticeerd. Herken jij jezelf in problemen met concentratie, impulsiviteit, of rusteloosheid?

In dit artikel leggen we uit hoe ADHD er bij volwassenen uitziet, hoe je het herkent, en welke behandelingen helpen.

Op zoek naar hulp? Vind een psycholoog gespecialiseerd in ADHD.

Wat is ADHD?

ADHD staat voor Attention Deficit Hyperactivity Disorder, oftewel aandachtstekort-hyperactiviteitsstoornis. Het is een neurobiologische ontwikkelingsstoornis die de hersenfunctie beinvloedt, met name het executieve functioneren.

Drie presentatietypes

• Overwegend onoplettend type: Vooral problemen met concentratie en aandacht
• Overwegend hyperactief-impulsief type: Vooral rusteloosheid en impulsiviteit
• Gecombineerd type: Zowel aandachtsproblemen als hyperactiviteit/impulsiviteit

ADHD is geen karaktereigenschap

ADHD is geen gebrek aan wilskracht of discipline. Het is een stoornis in de zelfregulatie van de hersenen. Mensen met ADHD willen zich wel concentreren, maar hun brein werkt anders.

Symptomen bij volwassenen

ADHD uit zich bij volwassenen vaak anders dan bij kinderen. De hyperactiviteit neemt vaak af, maar de aandachtsproblemen en impulsiviteit blijven.

Aandachtsproblemen

• Moeite om de aandacht vast te houden bij saaie of repetitieve taken
• Snel afgeleid door externe prikkels of eigen gedachten
• Details over het hoofd zien, slordige fouten maken
• Moeite met luisteren, gedachten afdwalen tijdens gesprekken
• Problemen met organiseren en plannen
• Taken uitstellen (chronisch uitstelgedrag)
• Dingen kwijtraken (sleutels, telefoon, afspraken)
• Vergeetachtigheid in dagelijkse bezigheden

Hyperactiviteit (bij volwassenen vaak innerlijk)

• Innerlijke rusteloosheid, altijd "aan" staan
• Moeite met stilzitten in vergaderingen of films
• Friemelen, tikken, wippen met been
• Veel praten, anderen onderbreken
• Meerdere dingen tegelijk doen (multitasken)
• Altijd bezig zijn, moeilijk kunnen ontspannen

Impulsiviteit

• Handelen zonder na te denken over consequenties
• Impulsieve aankopen of beslissingen
• Ongeduldig zijn, moeilijk kunnen wachten
• Anderen onderbreken of antwoorden geven voor de vraag af is
• Moeite met emotieregulatie, korte lontje
• Risicovol gedrag (rijden, seks, geld)

Hyperfocus

Paradoxaal genoeg kunnen mensen met ADHD zich juist extreem goed concentreren op dingen die ze interessant vinden. Dit heet hyperfocus. Ze kunnen dan urenlang geabsorbeerd zijn in een activiteit.

Hoe herken je ADHD bij jezelf?

Signalen die kunnen wijzen op ADHD

• Je hebt altijd al moeite gehad met concentratie en organisatie
• Je presteert onder je niveau ondanks je intelligentie
• Je vergeet afspraken, deadlines, of belangrijke taken
• Je begint veel projecten maar maakt weinig af
• Je hebt moeite om op tijd te komen
• Je raakt snel verveeld
• Je bent impulsief in woord of daad
• Je hebt moeite met routines en structuur
• Je voelt je anders dan anderen zonder te weten waarom

ADHD werd vaak gemist

Veel volwassenen met ADHD zijn nooit gediagnosticeerd als kind, vooral:

• Vrouwen: ADHD uit zich bij vrouwen vaker als onoplettendheid (dagdromen) dan als hyperactiviteit
• Slimme mensen: Die hun problemen lang konden compenseren
• Mensen met het onoplettende type: Minder opvallend dan hyperactieve kinderen

Comorbiditeit

ADHD komt vaak samen voor met andere problemen:

• Angststoornissen (30%)
• Depressie (20-30%)
• Verslaving (15-20%)
• Autisme (ASS)
• Leerstoornissen (dyslexie, dyscalculie)
• Slaapproblemen

Oorzaken van ADHD

ADHD is een neurobiologische stoornis met een sterke genetische component.

Erfelijkheid

ADHD is voor 70-80% erfelijk. Als een ouder ADHD heeft, heeft een kind 50% kans om het ook te hebben. Vaak wordt een ouder pas gediagnosticeerd nadat hun kind de diagnose krijgt.

Hersenstructuur en -functie

Onderzoek toont verschillen aan in:

• Dopamine- en noradrenalinehuishouding
• Prefrontale cortex (executieve functies)
• Connectiviteit tussen hersengebieden

Risicofactoren

Factoren die het risico verhogen:

• Prematuriteit
• Laag geboortegewicht
• Roken of alcohol tijdens zwangerschap
• Blootstelling aan lood

Let op: ADHD wordt niet veroorzaakt door opvoeding, suiker, of te veel schermtijd.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Wie stelt de diagnose?

De diagnose ADHD kan worden gesteld door:

• Psychiater
• Klinisch psycholoog
• GZ-psycholoog met specialisatie in ADHD

Het diagnostisch proces

De diagnose omvat meestal:

1. Uitgebreide anamnese: Je huidige klachten en hoe je functioneert
2. Ontwikkelingsgeschiedenis: Klachten moeten voor het 12e jaar zijn ontstaan
3. Vragenlijsten: Zelfrapportage en soms informatie van naasten
4. Neuropsychologisch onderzoek: Tests voor aandacht, concentratie, werkgeheugen
5. Uitsluiten andere oorzaken: Schildklierproblemen, slaapstoornissen, andere psychiatrische aandoeningen

Wachttijden

De wachttijd voor ADHD-diagnostiek kan lang zijn (soms 6 maanden tot een jaar). Lees meer over omgaan met wachttijden.

Behandeling van ADHD

ADHD is niet te genezen, maar wel goed te behandelen. De meeste mensen hebben baat bij een combinatie van behandelingen.

Psycho-educatie

Begrijpen wat ADHD is en hoe het werkt, is de eerste stap. Dit helpt om:

• Jezelf beter te begrijpen
• Schaamte en zelfkritiek te verminderen
• Gerichte strategieen te ontwikkelen

Coaching en begeleiding

ADHD-coaching richt zich op praktische vaardigheden:

• Planning en organisatie
• Timemanagement
• Prioriteiten stellen
• Structuur aanbrengen
• Omgaan met uitstelgedrag

Cognitieve gedragstherapie (CGT)

CGT helpt bij:

• Negatieve gedachtenpatronen doorbreken
• Emotieregulatie verbeteren
• Gedragsverandering
• Omgaan met bijkomende problemen (angst, depressie)

Lees meer over verschillende therapievormen.

Medicatie

Medicatie is vaak een belangrijk onderdeel van de behandeling en kan effectief zijn. Zie hieronder voor meer informatie.

Medicatie bij ADHD

Soorten medicatie

Er zijn verschillende soorten ADHD-medicatie:

• Methylfenidaat (Ritalin, Concerta, Medikinet): Meest voorgeschreven, stimuleert dopamine en noradrenaline
• Dexamfetamine (Amfexa): Alternatief stimulerend middel
• Lisdexamfetamine (Elvanse): Langwerkend amfetamine-derivaat
• Atomoxetine (Strattera): Niet-stimulerend alternatief

Effectiviteit

Medicatie is effectief bij 70-80% van de volwassenen met ADHD. Het verbetert:

• Concentratie en focus
• Impulscontrole
• Werkgeheugen
• Emotieregulatie

Bijwerkingen

Mogelijke bijwerkingen zijn:

• Verminderde eetlust
• Slaapproblemen
• Hoofdpijn
• Verhoogde bloeddruk of hartslag
• Stemmingswisselingen

De meeste bijwerkingen zijn mild en verminderen na een paar weken. De arts zoekt samen met jou naar de juiste dosering.

Medicatie alleen is niet genoeg

Medicatie kan symptomen verminderen, maar leert je geen nieuwe vaardigheden. Combinatie met coaching of therapie is het meest effectief.

Wat kun je zelf doen?

Structuur en routines

• Vaste tijden voor opstaan, eten, slapen
• Dagelijkse to-do lijsten (kort en haalbaar)
• Vaste plekken voor belangrijke spullen
• Reminders en alarmen gebruiken

Omgeving aanpassen

• Werkplek opruimen en afleidingen minimaliseren
• Oordopjes of noise-cancelling koptelefoon
• Werken in korte blokken (bijvoorbeeld Pomodoro-techniek)
• Beweging inbouwen tussen taken

Leefstijl

• Bewegen: Lichaamsbeweging verbetert concentratie en vermindert rusteloosheid
• Slaap: Voldoende slaap is cruciaal (maar vaak lastig met ADHD)
• Voeding: Regelmatig eten, ontbijt niet overslaan
• Beperken van alcohol en cafeine: Kunnen symptomen verergeren

Sterke punten benutten

ADHD heeft ook positieve kanten:

• Creativiteit
• Out-of-the-box denken
• Energie en enthousiasme
• Hyperfocus voor interessante taken
• Spontaniteit

ADHD en werk

Uitdagingen op de werkvloer

Veelvoorkomende problemen:

• Deadlines missen
• Moeite met administratie en details
• Afgeleid worden in open kantoren
• Vergaderingen uitzitten
• Prioriteiten stellen

Wat helpt op werk?

• Kies werk dat bij je past (afwisseling, uitdaging)
• Vraag om aanpassingen (stille werkplek, flexibele uren)
• Splits grote taken in kleine stappen
• Gebruik digitale tools voor planning
• Plan je moeilijkste taken op je beste moment van de dag

Openheid op werk

Je bent niet verplicht om je diagnose te delen. Maar openheid kan helpen om begrip en aanpassingen te krijgen. Overweeg het als je werkgever begripvol is.

Conclusie

ADHD bij volwassenen is vaker aanwezig dan gedacht, en blijft vaak lang onontdekt. Herken je jezelf?

• ADHD is een neurobiologische stoornis, geen karakterzwakte
• Symptomen uiten zich bij volwassenen anders dan bij kinderen
• Diagnose kan verhelderend en bevrijdend zijn
• Behandeling (medicatie + coaching/therapie) is effectief
• Met de juiste aanpak kun je je sterke kanten benutten

Herkenning is de eerste stap. Zoek hulp als je denkt dat je ADHD hebt.