Angststoornis: symptomen, oorzaken en behandeling

Iedereen kent angst. Het is een normale reactie op gevaar of dreiging. Maar wanneer wordt angst een probleem? Bij een angststoornis is de angst buitenproportioneel, langdurig en belemmerend in het dagelijks leven. In Nederland heeft ongeveer 1 op de 5 mensen ooit te maken met een angststoornis.

In dit artikel leggen we uit wat een angststoornis is, welke vormen er zijn, hoe je het herkent, en welke behandelingen effectief zijn.

Op zoek naar hulp? Vind een psycholoog gespecialiseerd in angst.

Wat is een angststoornis?

Angst is een normale emotie. Het is je lichaam dat je waarschuwt voor gevaar. Angst zorgt ervoor dat je alert bent en je kunt beschermen. Dit noemen we ook wel de vecht-of-vluchtreactie.

Bij een angststoornis is dit systeem ontregeld. Je ervaart angst terwijl er geen echt gevaar is, of je angst is veel sterker dan de situatie rechtvaardigt. De angst houdt aan en beperkt je in je dagelijks functioneren.

Verschil tussen normale angst en een angststoornis

Normale angst:

• Is een reactie op een concrete dreiging
• Is proportioneel aan de situatie
• Verdwijnt wanneer de dreiging voorbij is
• Helpt je om actie te ondernemen

Angststoornis:

• Ontstaat zonder duidelijke aanleiding of is buitenproportioneel
• Houdt langdurig aan (weken tot maanden)
• Beperkt je dagelijks functioneren
• Gaat gepaard met vermijdingsgedrag
• Veroorzaakt significante lijdensdruk

Soorten angststoornissen

Er zijn verschillende vormen van angststoornissen, elk met eigen kenmerken.

Gegeneraliseerde angststoornis (GAS)

Bij een gegeneraliseerde angststoornis maak je je voortdurend zorgen over allerlei zaken: gezondheid, werk, relaties, financien. Je piekert veel en hebt moeite om je zorgen te stoppen. Dit gaat gepaard met lichamelijke klachten zoals spanning, vermoeidheid en slaapproblemen.

Kenmerken:

• Overmatig piekeren over alledaagse zaken
• Moeilijk ontspannen
• Snel geprikkeld
• Concentratieproblemen
• Spierspanning
• Slaapproblemen

Paniekstoornis

Bij een paniekstoornis krijg je onverwachte paniekaanvallen: plotselinge, intense episodes van angst met heftige lichamelijke symptomen. Je bent bang om nog een aanval te krijgen en vermijdt situaties waarvan je denkt dat ze een aanval kunnen uitlokken.

Symptomen van een paniekaanval:

• Hartkloppingen of bonzend hart
• Zweten
• Trillen of beven
• Ademnood of verstikkingsgevoel
• Pijn op de borst
• Misselijkheid
• Duizeligheid
• Gevoelloosheid of tintelingen
• Gevoel van onwerkelijkheid
• Angst om dood te gaan of gek te worden

Sociale angststoornis (sociale fobie)

Bij sociale angst ben je bang voor situaties waarin anderen je kunnen beoordelen. Je bent bang om jezelf te schamen, iets doms te zeggen, of af te gaan. Dit leidt tot vermijding van sociale situaties of intense spanning wanneer je ze niet kunt vermijden.

Voorbeelden van gevreesde situaties:

• Spreken in het openbaar
• Kennismaken met nieuwe mensen
• Eten of drinken in gezelschap
• Telefoneren
• In het middelpunt van de aandacht staan

Specifieke fobie

Een specifieke fobie is een intense, irrationale angst voor een specifiek object of situatie. Voorbeelden zijn hoogtevrees, vliegangst, spinnenfobie, claustrofobie of angst voor bloed en injecties. De angst is buitenproportioneel en leidt tot vermijding.

Agorafobie

Agorafobie is de angst voor situaties waaruit ontsnappen moeilijk zou zijn of waar geen hulp beschikbaar is bij paniek. Dit omvat vaak drukke plekken, openbaar vervoer, open ruimtes, of alleen buitenshuis zijn. In ernstige gevallen durven mensen hun huis niet meer uit.

Obsessieve-compulsieve stoornis (OCS)

Hoewel OCS tegenwoordig apart wordt geclassificeerd, heeft het veel overlap met angststoornissen. Bij OCS heb je terugkerende, ongewenste gedachten (obsessies) die angst veroorzaken, en voer je herhaalde handelingen uit (compulsies) om de angst te verminderen.

Posttraumatische stressstoornis (PTSS)

PTSS ontstaat na een traumatische ervaring. Je herbeleeft het trauma door flashbacks en nachtmerries, vermijdt herinneringen aan het trauma, bent voortdurend gespannen en hebt negatieve gedachten en gevoelens.

Symptomen herkennen

Angststoornissen uiten zich op drie niveaus: lichamelijk, gedragsmatig en in je denken.

Lichamelijke symptomen

• Hartkloppingen, versnelde hartslag
• Zweten, trillen
• Ademnood, benauwdheid
• Spierspanning, hoofdpijn
• Maag- en darmklachten
• Duizeligheid, licht in het hoofd
• Vermoeidheid
• Slaapproblemen
• Droge mond
• Tintelingen in handen of voeten

Gedragsmatige symptomen

• Vermijden van angstopwekkende situaties
• Veiligheidsgedrag (bijv. altijd medicatie bij je hebben)
• Sociale terugtrekking
• Moeite met concentreren
• Rusteloosheid
• Niet meer kunnen werken of studeren

Cognitieve symptomen (denken)

• Overmatig piekeren
• Catastrofaal denken ("het ergste gaat gebeuren")
• Moeite met gedachten stoppen
• Concentratieproblemen
• Geheugenproblemen
• Negatieve gedachten over jezelf

Oorzaken van angststoornissen

Angststoornissen ontstaan door een combinatie van factoren. Meestal is er niet een enkele oorzaak aan te wijzen.

Biologische factoren

• Erfelijkheid: Angststoornissen komen vaker voor in families. Als een ouder of broer/zus een angststoornis heeft, is je risico verhoogd.
• Hersenchemie: Verstoringen in neurotransmitters (zoals serotonine en noradrenaline) spelen een rol.
• Gevoelig zenuwstelsel: Sommige mensen hebben een alerter zenuwstelsel dat sneller reageert op prikkels.

Psychologische factoren

• Negatieve ervaringen: Traumatische gebeurtenissen, mishandeling, verwaarlozing of pesten kunnen angststoornissen uitlokken.
• Opvoeding: Overbeschermende of angstige ouders kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van angst.
• Denkpatronen: De neiging om situaties als bedreigend te interpreteren of te catastroferen.
• Perfectionisme: Hoge eisen aan jezelf stellen vergroot de kans op angst.

Omgevingsfactoren

• Stress: Langdurige stress kan een angststoornis uitlokken of verergeren.
• Levensgebeurtenissen: Ingrijpende veranderingen zoals scheiding, verlies, of werkloosheid.
• Middelengebruik: Overmatig cafeinegebruik, alcohol of drugs kunnen angst verergeren.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Een angststoornis wordt vastgesteld door een psycholoog of psychiater op basis van gesprekken en vragenlijsten.

Het diagnostisch gesprek

De behandelaar vraagt naar:

• Je klachten en hoe lang je deze hebt
• Hoe de klachten je dagelijks leven beinvloeden
• Je voorgeschiedenis en eerdere behandelingen
• Lichamelijke gezondheid en medicijngebruik
• Familie-achtergrond

Vragenlijsten

Vaak worden gestandaardiseerde vragenlijsten gebruikt, zoals:

• BAI (Beck Anxiety Inventory)
• GAD-7 (Generalized Anxiety Disorder scale)
• LSAS (Liebowitz Social Anxiety Scale)

Lichamelijk onderzoek

Soms is lichamelijk onderzoek nodig om uit te sluiten dat de symptomen een lichamelijke oorzaak hebben (zoals schildklierproblemen of hartklachten). Dit gebeurt via je huisarts.

Behandelmogelijkheden

Angststoornissen zijn goed behandelbaar. De meeste mensen ervaren significante verbetering met de juiste behandeling.

Cognitieve gedragstherapie (CGT)

CGT is de eerste keuze behandeling voor de meeste angststoornissen. Het is een bewezen effectieve therapievorm die je leert:

• Je angstige gedachten te herkennen en uit te dagen
• Geleidelijk de situaties die je vermijdt weer aan te gaan (exposure)
• Ontspanningstechnieken toe te passen
• Anders om te gaan met lichamelijke symptomen

CGT duurt meestal 8-16 sessies. Lees meer over verschillende therapievormen.

Exposure en responspreventie

Bij exposure ga je stapsgewijs de situaties aan die je angst geven. Je begint met minder bedreigende situaties en bouwt langzaam op. Door de angst te ervaren zonder te vluchten of te vermijden, leert je brein dat de situatie niet gevaarlijk is.

EMDR

EMDR is vooral effectief bij PTSS en specifieke fobieen. Door een traumatische herinnering te verwerken terwijl je je ogen beweegt, kan de emotionele lading van de herinnering verminderen.

Medicatie

In sommige gevallen kan medicatie helpen, vooral bij ernstige klachten of wanneer therapie alleen onvoldoende is.

Veelgebruikte medicijnen:

• SSRI's (zoals sertraline, paroxetine): Eerste keuze, werkzaam na 4-6 weken
• SNRI's (zoals venlafaxine): Alternatief voor SSRI's
• Benzodiazepinen: Voor kortdurend gebruik bij acute angst (verslavingsrisico bij langdurig gebruik)
• Buspiron: Bij gegeneraliseerde angst

Medicatie wordt voorgeschreven door een huisarts of psychiater en wordt vaak gecombineerd met therapie.

Online behandeling

Online CGT-programma's kunnen even effectief zijn als face-to-face therapie voor veel angststoornissen. Voordelen zijn flexibiliteit, lagere drempel, en kortere wachttijden.

Groepstherapie

Bij groepstherapie volg je de behandeling samen met anderen die vergelijkbare klachten hebben. Dit kan helpend zijn omdat je ervaringen kunt delen en van elkaar kunt leren.

Wat kun je zelf doen?

Naast professionele hulp zijn er dingen die je zelf kunt doen om je angst te verminderen.

Leefstijlaanpassingen

• Beweging: Regelmatige lichaamsbeweging vermindert angstklachten. Probeer 30 minuten per dag matig intensief te bewegen.
• Slaap: Zorg voor regelmatige slaaptijden en goede slaaphygiene.
• Voeding: Eet regelmatig en gezond. Beperk cafeine en alcohol.
• Ontspanning: Oefen regelmatig met ontspanningstechnieken.

Ademhalings- en ontspanningstechnieken

Buikademhaling:

1. Zit of lig comfortabel
2. Leg een hand op je buik
3. Adem langzaam in door je neus (4 tellen), voel je buik omhoog komen
4. Adem langzaam uit door je mond (6 tellen)
5. Herhaal 5-10 minuten

Progressieve spierontspanning:

Span achtereenvolgens spiergroepen aan (5 seconden) en ontspan ze (15 seconden). Begin bij je voeten en werk omhoog naar je hoofd.

Gedachten uitdagen

Leer je angstige gedachten te herkennen en bevragen:

• Wat is het bewijs voor deze gedachte?
• Is dit denken realistisch?
• Wat is het ergste dat kan gebeuren? Hoe erg zou dat echt zijn?
• Wat zou ik tegen een vriend zeggen in deze situatie?

Vermijding doorbreken

Vermijding houdt angst in stand. Probeer stapsgewijs situaties weer aan te gaan die je bent gaan vermijden. Begin klein en bouw langzaam op.

Wanneer hulp zoeken?

Overweeg professionele hulp wanneer:

• Je angst je dagelijks functioneren beperkt (werk, relaties, sociale activiteiten)
• Je steeds meer situaties gaat vermijden
• Je lichamelijke klachten hebt zonder duidelijke oorzaak
• Je je vaak somber of hopeloos voelt
• Je paniekaanvallen hebt
• Je gedachten hebt aan zelfdoding of zelfbeschadiging
• Zelfhulp niet voldoende helpt

De eerste stap is een gesprek met je huisarts. Die kan je doorverwijzen naar de juiste hulpverlener. Lees meer over wat je kunt verwachten van je eerste gesprek.

Conclusie

Een angststoornis is een veelvoorkomende aandoening die goed behandelbaar is. Onthoud:

• Angststoornissen komen veel voor - je bent niet de enige
• Cognitieve gedragstherapie is zeer effectief
• Behandeling leidt bij de meeste mensen tot significante verbetering
• Vroeg hulp zoeken voorkomt dat klachten verergeren
• Je kunt ook zelf veel doen om je angst te verminderen

Herken je jezelf in dit artikel? Wacht niet te lang met hulp zoeken. Hoe eerder je begint, hoe sneller je je beter voelt.