Depressie herkennen: signalen en hulp zoeken

Iedereen voelt zich weleens somber of verdrietig. Maar wanneer wordt somberheid een depressie? Een depressie is meer dan een dipje - het is een serieuze aandoening die je dagelijks functioneren ernstig kan beperken. In Nederland krijgt ongeveer 1 op de 5 mensen ooit in hun leven te maken met een depressie.

In dit artikel leggen we uit wat een depressie is, hoe je de signalen herkent, en welke hulp beschikbaar is.

Op zoek naar hulp? Vind een psycholoog gespecialiseerd in depressie.

Wat is een depressie?

Een depressie is een stemmingsstoornis die gekenmerkt wordt door aanhoudende somberheid en/of verlies van interesse of plezier in activiteiten die je normaal leuk vindt. Het gaat verder dan een tijdelijke dip of verdriet na een verlies.

Verschil tussen een dip en een depressie

Een dip of somberheid:

• Heeft vaak een duidelijke aanleiding
• Duurt dagen tot enkele weken
• Je kunt nog functioneren
• Je kunt nog genieten van sommige dingen
• Gaat vanzelf over

Een depressie:

• Kan zonder duidelijke aanleiding ontstaan
• Duurt minimaal twee weken, vaak maanden
• Beperkt je dagelijks functioneren ernstig
• Je kunt van weinig tot niets meer genieten
• Gaat meestal niet vanzelf over zonder behandeling

Signalen en symptomen van depressie

Een depressie uit zich op verschillende manieren. Niet iedereen heeft alle symptomen, en de ernst kan varieren.

Emotionele symptomen

• Aanhoudende somberheid: Je voelt je de meeste dag somber, leeg of hopeloos
• Verlies van interesse: Dingen die je normaal leuk vindt, interesseren je niet meer
• Gevoelens van waardeloosheid: Je voelt je nutteloos of hebt overmatige schuldgevoelens
• Prikkelbaarheid: Je bent snel geirriteerd of boos
• Angst: Vaak gaan depressie en angstklachten samen
• Emotionele vlakheid: Je voelt weinig tot niets, ook geen blijdschap of verdriet

Cognitieve symptomen (denken)

• Concentratieproblemen: Moeite met focussen, lezen of beslissingen nemen
• Negatief denken: Pessimistische gedachten over jezelf, de wereld en de toekomst
• Piekeren: Malen over problemen of het verleden
• Geheugenproblemen: Moeite met onthouden
• Gedachten aan de dood: Terugkerende gedachten aan dood, zelfdoding of zelfbeschadiging

Lichamelijke symptomen

• Vermoeidheid: Voortdurend moe, ook na voldoende slaap
• Slaapproblemen: Te veel of te weinig slapen, moeite met inslapen of te vroeg wakker worden
• Eetlustveranderingen: Veel meer of veel minder eten, gewichtsverandering
• Lichamelijke klachten: Hoofdpijn, buikpijn, spierpijn zonder duidelijke oorzaak
• Vertraagde bewegingen: Langzamer bewegen of praten
• Rusteloosheid: Niet stil kunnen zitten, ijsberen

Gedragsmatige symptomen

• Terugtrekken: Sociale contacten vermijden, je isoleren
• Verwaarlozing: Minder aandacht voor persoonlijke verzorging, huishouden
• Minder activiteiten: Hobby's en bezigheden opgeven
• Werkproblemen: Moeite met werken, veel verzuim
• Middelengebruik: Meer alcohol of drugs gebruiken

Oorzaken van depressie

Een depressie ontstaat meestal door een combinatie van factoren. Zelden is er een enkele oorzaak.

Biologische factoren

• Erfelijkheid: Depressie komt vaker voor in families. Als een ouder of broer/zus depressief is, is je risico verhoogd.
• Hersenchemie: Verstoringen in neurotransmitters zoals serotonine, noradrenaline en dopamine spelen een rol.
• Hormonale veranderingen: Zwangerschap, bevalling, menopauze of schildklierproblemen kunnen depressie uitlokken.
• Lichamelijke aandoeningen: Chronische ziektes, pijn of bepaalde medicijnen kunnen depressie veroorzaken.

Psychologische factoren

• Negatieve denkpatronen: De neiging om negatief over jezelf, de wereld en de toekomst te denken.
• Perfectionisme: Onrealistische eisen aan jezelf stellen.
• Laag zelfbeeld: Weinig zelfvertrouwen of zelfwaardering.
• Vroege ervaringen: Trauma, verwaarlozing of verlies in de kindertijd.

Sociale en omgevingsfactoren

• Stressvolle levensgebeurtenissen: Verlies van een dierbare, scheiding, werkloosheid, financiele problemen.
• Langdurige stress: Werkdruk, mantelzorg, relatieproblemen.
• Sociaal isolement: Eenzaamheid, gebrek aan steunend netwerk.
• Ingrijpende veranderingen: Verhuizing, pensioen, lege nest.

Soorten depressie

Depressieve episode (unipolaire depressie)

De meest voorkomende vorm. Je ervaart een periode van depressieve symptomen die minimaal twee weken duurt. Een episode kan eenmalig zijn, maar keert bij veel mensen terug.

Dysthymie (persisterende depressieve stoornis)

Een mildere maar langdurige vorm van depressie. De symptomen zijn minder ernstig maar duren minimaal twee jaar aan. Je functioneert nog, maar voelt je zelden echt goed.

Seizoensgebonden depressie (winterdepressie)

Depressieve klachten die optreden in het najaar en de winter, wanneer er minder daglicht is. In het voorjaar en de zomer verdwijnen de klachten weer.

Postpartumdepressie

Depressie die optreedt na de bevalling. Anders dan de 'babyblues' (die normaal is en snel overgaat) is dit een ernstige aandoening die behandeling vereist.

Bipolaire stoornis

Hierbij wisselen depressieve episodes af met manische of hypomane periodes (periodes van verhoogde stemming, energie en activiteit). Dit vraagt een specifieke behandeling.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Een depressie wordt vastgesteld door een huisarts, psycholoog of psychiater op basis van gesprekken en vragenlijsten.

Diagnostische criteria

Voor de diagnose depressie moet je minimaal twee weken lang tenminste vijf van de volgende symptomen ervaren, waarvan minstens een van de eerste twee:

1. Sombere stemming het grootste deel van de dag
2. Duidelijk verminderde interesse of plezier in (bijna) alle activiteiten
3. Significante gewichtsverandering of veranderde eetlust
4. Slaapproblemen (te veel of te weinig)
5. Psychomotorische agitatie of remming
6. Vermoeidheid of verlies van energie
7. Gevoelens van waardeloosheid of schuld
8. Concentratieproblemen of besluiteloosheid
9. Terugkerende gedachten aan dood of zelfdoding

Vragenlijsten

Veelgebruikte vragenlijsten zijn:

• PHQ-9 (Patient Health Questionnaire)
• BDI (Beck Depression Inventory)
• HDRS (Hamilton Depression Rating Scale)

Lichamelijk onderzoek

De huisarts kan bloedonderzoek doen om lichamelijke oorzaken uit te sluiten, zoals schildklierproblemen of bloedarmoede.

Behandelmogelijkheden

Depressie is goed behandelbaar. De meeste mensen herstellen met de juiste behandeling.

Cognitieve gedragstherapie (CGT)

CGT is een van de meest effectieve behandelingen voor depressie. Je leert:

• Negatieve gedachtenpatronen herkennen en veranderen
• Activiteiten weer oppakken (gedragsactivatie)
• Problemen oplossen
• Omgaan met terugval

CGT duurt meestal 12-20 sessies. Lees meer over verschillende therapievormen.

Interpersoonlijke therapie (IPT)

IPT richt zich op je relaties en sociale functioneren. Je werkt aan communicatie, omgaan met verlies, en het verbeteren van je sociale netwerk.

Gedragsactivatie

Een belangrijk onderdeel van depressiebehandeling. Je gaat stapsgewijs weer activiteiten ondernemen, ook al heb je daar geen zin in. Dit doorbreekt de neerwaartse spiraal van inactiviteit en somberheid.

Medicatie (antidepressiva)

Bij matige tot ernstige depressie kunnen antidepressiva helpen. Ze worden vaak gecombineerd met therapie.

Veelgebruikte antidepressiva:

• SSRI's (zoals sertraline, citalopram, fluoxetine): Eerste keuze, relatief weinig bijwerkingen
• SNRI's (zoals venlafaxine, duloxetine): Alternatief voor SSRI's
• Tricyclische antidepressiva: Oudere middelen, meer bijwerkingen

Antidepressiva beginnen na 2-4 weken te werken. Het is belangrijk om ze niet zomaar te stoppen.

Lichttherapie

Effectief bij seizoensgebonden depressie. Je zit 's ochtends 30 minuten voor een speciale lichtlamp (10.000 lux).

Electroconvulsietherapie (ECT)

Bij zeer ernstige of therapieresistente depressie kan ECT effectief zijn. Onder narcose worden korte elektrische prikkels toegediend die een lichte epileptische activiteit veroorzaken. Dit is veiliger en effectiever dan het imago suggereert.

Online behandeling

Online CGT-programma's zijn bewezen effectief bij milde tot matige depressie. Voordelen zijn lagere drempel, flexibiliteit en kortere wachttijden. Lees meer over wachttijden in de GGZ.

Wat kun je zelf doen?

Naast professionele hulp zijn er dingen die je zelf kunt doen om je herstel te ondersteunen.

Beweging

Lichaamsbeweging heeft een bewezen antidepressief effect. Probeer dagelijks 30 minuten matig intensief te bewegen (wandelen, fietsen, zwemmen). Begin klein als je weinig energie hebt.

Dagstructuur

Houd een regelmatig dagritme aan:

• Sta elke dag rond dezelfde tijd op
• Eet op vaste tijden
• Plan activiteiten, ook al heb je geen zin
• Ga op tijd naar bed

Sociale contacten

De neiging om je terug te trekken is groot, maar isolement verergert depressie. Probeer contact te houden met mensen, ook al kost het moeite.

Slaaphygiene

• Ga op vaste tijden naar bed en sta op vaste tijden op
• Vermijd schermen voor het slapen
• Maak je slaapkamer donker en koel
• Vermijd cafeine na 14:00 uur

Gezonde voeding

Eet regelmatig en gezond. Beperk alcohol (dit is een depressivum). Zorg voor voldoende omega-3 vetzuren, vitamine D en B-vitamines.

Gedachten bijhouden

Schrijf je negatieve gedachten op en probeer ze te nuanceren. Vraag jezelf: is deze gedachte realistisch? Wat zou ik tegen een vriend zeggen?

Tips voor naasten

Als iemand in je omgeving depressief is, kun je helpen:

• Luister: Wees er, luister zonder te oordelen of direct oplossingen aan te dragen.
• Neem het serieus: Depressie is een ziekte, geen aanstellerij of gebrek aan wilskracht.
• Stimuleer professionele hulp: Moedig aan om hulp te zoeken, bied aan mee te gaan.
• Blijf contact houden: Ook als de ander zich terugtrekt, blijf uitnodigen.
• Help praktisch: Bied hulp aan met boodschappen, huishouden, of andere praktische zaken.
• Zorg voor jezelf: Het kan zwaar zijn om voor iemand met depressie te zorgen. Zoek ook voor jezelf steun.
• Neem suicidale uitingen serieus: Als iemand over zelfdoding praat, neem dit altijd serieus en zoek hulp.

Wanneer hulp zoeken?

Zoek professionele hulp wanneer:

• Je klachten langer dan twee weken duren
• Je niet meer kunt werken of studeren
• Je dagelijks functioneren ernstig beperkt is
• Je gedachten hebt aan zelfdoding of zelfbeschadiging
• Zelfhulp niet voldoende helpt
• Je alcohol of drugs gebruikt om je beter te voelen

De eerste stap is een gesprek met je huisarts. Die kan je doorverwijzen naar een psycholoog of psychiater. Lees meer over wat je kunt verwachten van je eerste gesprek.

Bij crisis

Heb je nu gedachten aan zelfdoding of zelfbeschadiging? Neem contact op met:

• 113 Zelfmoordpreventie: 0900-0113 (24/7) of chat via 113.nl
• Je huisarts of de huisartsenpost
• 112 bij acuut gevaar

Conclusie

Depressie is een veelvoorkomende en serieuze aandoening, maar ook goed behandelbaar. Onthoud:

• Depressie is geen zwakte of gebrek aan wilskracht - het is een ziekte
• De meeste mensen herstellen met behandeling
• Vroeg hulp zoeken verbetert de prognose
• Er zijn veel behandelopties: therapie, medicatie, of een combinatie
• Je kunt ook zelf veel doen om je herstel te ondersteunen

Herken je jezelf in dit artikel? Schaam je niet om hulp te zoeken. Het is een teken van kracht, niet van zwakte.